Historia Chin
Chiny są jednym z państw o najdłuższej tradycji politycznej, a obok Egiptu, Mezopotamii i Indii także jednym z najstarszych ośrodków cywilizacyjnych świata. Tradycja historyczna Chin sięga ok. 1700 r. p.n.e., a na jej orbicie pozostają również sąsiednie kraje, tj. Japonia, Korea Południowa i Północna, Mongolia, Wietnam, Tajwan oraz Tybet, który został przyłączony do Chin na początku lat 50. XX wieku.
Spis treści |
[edytuj] Zarys historii Chin
Pierwsze ślady pojawienia się przodków człowieka (Homo erectus) pochodzą sprzed ponad miliona lat – wykopaliska w Yuanmou i Lantian. Za najsłynniejszego przodka ludzi w Chinach uchodzi człowiek pekiński sprzed 250-400 tys. lat.
Najwcześniejsze ślady osadnictwa homo sapiens (na podstawie datowania radiowęglowego pozostałości upraw prosa) pochodzą z VII tysiąclecia p.n.e. i zaliczane są do tzw. kultury Peiligang. Pierwsze pozostałości zabudowań z okresu późnego neolitu zlokalizowane są w dolinie Huang He.
W V tysiącleciu p.n.e. na terenie dzisiejszych Chin powstała rolnicza kultura Yangshao. Najbardziej znaczące pozostałości tej kultury zostały znalezione podczas wykopalisk w Banpo (半坡) w okolicach Xi'anu (西安). Około roku 2500 p.n.e. została wyparta przez kulturę Longshan. Wykopaliska archeologiczne, w szczególności w Sanxingdui i Erlitou zawierają świadectwa cywilizacji epoki brązu. Pierwsze świadectwa pisane (tzw. napisy na kościach wróżebnych) pochodzą z III tysiąclecia p.n.e.
Chińska tradycja – utrwalona m.in. w Zapiskach historyka – mówi o legendarnych Pięciu Cesarzach. Jeden z nich, Żółty Cesarz, uważany jest za przodka wszystkich Chińczyków.
Chiny są jednym z najstarszych państw świata, formującym się już od mniej więcej 2200 r. p.n.e. Pierwsze wzmianki historyczne sięgają Dynastii Shang rządzącej od ok. 1700 r. p.n.e. i ten okres jest powszechnie uważany za najpóźniejszą datę powstania Chin. Spekuluje się, że w rzeczywistości poprzedzała ją półlegendarna Dynastia Xia, której pozostałości zapewne czekają na odkrywcę.
Według tzw. modelu dyfuzyjnego państwo chińskie miało początek w dolinie Huang He i stamtąd rozprzestrzeniło się na inne kierunki. Pierwsze chińskie miasta powstały już za Shangów. Następna dynastia, Zhou rządziła od 1122 do 256 r. p.n.e. i poszerzyła granice państwa chińskiego: na południe po rzekę Jangcy i na północ po Mandżurię. W drugiej połowie okresu panowania tej dynastii, toczyły się walki między książętami dzielnicowymi. Uznawali oni tylko nominalnie zwierzchność władców dynastii.
Na podstawie odkryć archeologicznych z XX wieku uważa się obecnie, iż na obszarze Chin istniały niezależne, rozwinięte kultury. Przykładowo, obok kultury dynastii [Shang] (w rejonach [Anyang] – wschód Chin, nad Huang He) istniała zaledwie w odległości 1,1 tys. km na południe (w rejonach Sanxingdui) kultura diametralnie odmienna.
Okres między VIII i III wiekiem p.n.e. uważa się za najbardziej płodny w chińskiej starożytności. Dzieli się go na dwa podokresy przypadające na drugą połowę panowania dynastii Zhou – Okres Wiosen i Jesieni (722-481 r. p.n.e.) oraz Okres Walczących Królestw (481-221 r. p.n.e.).
To podczas tej epoki działali najsłynniejsi chińscy filozofowie zaliczani do rdzennie chińskich szkół filozoficznych – konfucjanistów, jak m.in. Konfucjusz, Mencjusz, Xunzi; taoistów – Laozi, Zhuangzi i Liezi; legistów – Han Feizi, Li Si; moistów – Mozi i innych.
To wtedy powstały pierwsze dzieła historyczne, a także utarły się kanony poetyckie, architektoniczne itd. Ze względu na dużą liczbę współistniejących państw i państewek Chiny cechowały się wówczas pluralizmem idei, który nie powtórzył się już w epokach późniejszych. Z tego powodu można je porównywać m.in. z ówczesną Grecją.
Ważny etap w państwowości chińskiej nastał po zjednoczeniu całych Chin pod berłem krótkotrwałej dynastii Qin z lat 221-207 p.n.e. Jej założycielem był Zheng, znany jako Qin Shi Huang (Pierwszy Cesarz Dynastii Qin), który jako władca Państwa Qin podbił walczące między sobą królestwa. W 221 r. p.n.e. obwołał się cesarzem, rozpoczął budowę Wielkiego Muru, wprowadził jednolity standard chińskiego pisma, monet, wag i miar. Ze stolicy w Xianyangu zarządzał cesarstwem za pomocą potężnego, totalitarnego aparatu administracyjnego. Pomimo śmierci władcy i szybkiego upadku jego rodu, Cesarstwo Chińskie przetrwało aż do 1911 r.
W latach 206 p.n.e. – 220 n.e. panowała dynastia Han. Powstała wtedy kultura chińska znana do dnia dzisiejszego, do Chin dotarł buddyzm. Państwo zwiększyło swoje rozmiary terytorialne, zachowując centralizację władzy wprowadzoną przez Pierwszego Cesarza. Rządy oparto na biurokracji kultywującej ideologię konfucjańską, która pozostała najważniejszym system etycznym w Chinach do upadku cesarstwa i w następnych wiekach wpłynęła znacząco na państwa z chińskiego kręgu kulturowego – Koreę, Japonię i Wietnam. Za Hanów powstał jedwabny szlak, ciągnący się od Chin przez Indie, Syrię aż do Morza Śródziemnego.
Upadek dynastii Han, przyniósł trwający od III do schyłku VI wieku okres chaosu, który zakończyło w 581 r. panowanie dynastii Sui. Władcy Sui skonsolidowali Chiny i rozpoczęli budowę Wielkiego Kanału, jednego z największych projektów hydrotechnicznych w historii ludzkości.
W okresie dynastii Tang (618-907) kultura chińska oraz buddyzm osiągnęły wysoki poziom rozwoju, a Jedwabny Szlak był najważniejszym szlakiem handlowym świata. Chiny stały się najnowocześniejszym państwem globu, w bezprecedensowy sposób otworzyły się również na wpływy z zewnątrz. Za panowania Tangów osiedlali się w Chinach zoroastryści, chrześcijańskie, muzułmanie i Żydzi.
W pierwszej połowie panowania dynastii Song trwał rozkwit cywilizacji i kultury, który rozpoczął się za Tangów. W drugiej północy kraju zagrozili Kitanowie, którzy założyli tam państwo Liao (907-1125). Ich miejsce zajęli następnie Dżurdżeni, którzy utworzyli tam własne państwo Jin (1115-1234). Chińska dynastia Song władała wówczas południową częścią Chin. Znamienne, że najeźdźcy sami ulegli sinizacji.
Podobny schemat powtórzył się w przypadku Mongołów. XIII wiek to okres podboju Chin przez Czyngis-chana, którego wnuk Kubilaj-chan ogłosił się cesarzem i założył dynastię Yuan. Mongołów wygnało inspirowane religijne powstanie, na czele którego stanął były mnich buddyjski, Zhu Yuanzhang.
Od roku 1368 do 1644 panowała ostatnia, rdzennie chińska dynastia Ming. Nastąpiła stabilizacja polityczna i gospodarcza, w XIV wieku Chiny osiągnęły szczyt rozwoju swej kultury i technologii. Jego symbolem było wzniesienie od nowa Wielkiego Muru, a także wyprawy morskie admirała Zheng He, który dotarł m.in. do Indii, na Bliski Wschód i do Afryki. Kolejni cesarze przyjęli jednak doktrynę izolacjonizmu, którą w 1600 udało się przełamać jezuitom. Założyli oni wówczas misję na dworze w Pekinie.
Koniec panowania dynastii Ming przyniósł okres rozbicia państwowego i gospodarczego. Rozpoczął się okres walki z kolonistami europejskimi. W wyniku ataku i podboju Mandżurów (wezwanych przez Portugalczyków z kolonii Makau do stłumienia powstania) wyrosła nowa dynastia Qing (1644-1911). Pod koniec XIX w. Chiny były jednym z najbiedniejszych państw świata. W latach 1840-1860 stoczyły z Francją i Wielką Brytanią trzy przegrane wojny opiumowe, które doprowadziły do wybuchu największego w dziejach kraju powstania chłopskiego (powstanie tajpingów, 1851-1864) oraz zmieniły cesarstwo chińskie w kraj półkolonialny. Opór względem zagranicznych kolonizatorów doprowadził w latach 1899-1901 do kolejnego powstania, zwanego Powstaniem Bokserów.
Po upadku powstania bokserów zaczął narastać sprzeciw wobec rządów dynastii mandżurskiej.
W 1911 wybuchła rewolucja Xinhai, w wyniku której cesarz Pu Yi abdykował i proklamowano powstanie Republiki Chińskiej na czele z Sun Jat-senem (pinyin: Sun Zhongshan).
W 1912 uchwalono tymczasową konstytucję oraz otwarto Zgromadzenie Narodowe. Władzę przejęła partia Kuomintang.
Chińska demokracja nie przetrwała próby czasu. Kraj szybko pogrążył się w chaosie, a po władzę nad regionami sięgnęli lokalni przywódcy.
Agresja i okupacja Chin ze strony Japonii w latach 1931-1945 przyniosła powstanie ruchów wyzwoleńczych. Brak porozumienia między Kuomintangiem na czele z Chiang Kai-shekiem, a KPCh (Komunistyczna Partia Chin) na czele z Mao Zedongiem, doprowadził do wojny domowej (1946-1949). KPCh była wspomagana przez wojska radzieckie natomiast Chiang Kai-shek był wspomagany przez USA. Początkowo armia Guominidangu była liczniejsza i lepiej wyposażona toteż odnosiła sukcesy, później szala zwycięstwa przechyliła się na stronę KPCh. Misji mediacyjnej podjął się generał Marshal, lecz nie odniosło to większego skutku. Zawieszenie broni z 10 stycznia 1946r. obie strony traktowały jedynie jako przerwę w działaniach zbrojnych. Na początku 1948r. komuniści zdecydowali się na przeprowadzenie generalnej ofensywy na wszystkich frontach. Zdobyli Yanan, Kaifeng, Quingdao oraz Cjngchou (baza zaopatrzeniowa Guominidangu). W noworocznym przemówieniu do narodu prezydent Republiki Chińskiej Chiang Kai-shek wystosował apel do strony przeciwnej, w którym proponował rozpoczęcie negocjacji. Wyraził przy tym gotowość podania się do dymisji. 21 stycznia 1949 roku Chiang Kai-shek podał się do dymisji. 15 kwietnia wciąż jeszcze rezydujący w Nanjingu Rząd Narodowy otrzymał od Mao ofertę pokojową, której termin upływał 20 kwietnia. Propozycja równała się bezwarunkowej kapitulacji Rządu Narodowego i zdania się na łaskę zwycięzców. 20 kwietnia 1949 roku o północy armia komunistyczna przekroczyła rzekę Jangcy. 23 kwietnia pełniący obowiązki prezydenta Republiki Chińskiej Lin Tsu-yen wraz z premierem, Radą Ministrów i członkami Rady Obrony Narodowej opuścił Nanjing. Rząd Narodowy wraz z Chiang Kai-shekiem znalazł schronienie na Tajwanie.
KPCh zdobyła początkowo autentyczne poparcie ludności i rozpoczęła reformy społeczne, które dopiero z czasem przybrały radykalny charakter. Przewodniczący KPCh od 1943 r. Mao Zedong (współzałożyciel partii Kuomintang, którą później zwalczał) został jednocześnie przewodniczącym Chińskiej Republiki Ludowej proklamowanej w Pekinie 1 października 1949 roku na placu Niebiańskiego Spokoju (Tiananmen).
W 1954 uchwalono konstytucję i przystąpiono do budowy państwa socjalistycznego. Po klęsce idei Wielkiego Skoku, przy pomocy której Mao chciał w przyspieszonym tempie budować komunizm, przewodniczący stracił wpływy w partii. W 1960 r. nastąpił rozłam radziecko-chiński i Chiny znów popadły w izolacjonizm.
Latem 1950 roku Chińska Armia Ludowo-Wyzwoleńcza wkroczyła do zupełnie bezbronnego Tybetu. Chińczycy motywowali swój krok historyczną zależnością Tybetu od cesarskich Chin, jak również tym, że przybywają w celu wyzwolenia Tybetańczyków spod absolutnej władzy lokalnych feudałów. 23.V.1951 r. stojący na czele rządu Tybetu Dalajlama został zmuszony do zaakceptowania 17-punktowej Ugody, zakładającej stacjonowanie Armii Ludowo-Wyzwoleńczej w Tybecie w zamian za nominalną autonomie religijną i narodową. W praktyce nowi władcy rozpoczęli kampanię wymierzoną przeciwko unikalnej kulturze tybetańskiej, wywołując opór całej społeczności Tybetu. W 1959 roku doszło tam do antychińskiego powstania, które zostało krwawo stłumione. W efekcie tysiące Tybetańczyków udało się, śladem swojego duchowego przywódcy, Dalajlamy, na wygnanie. Została zniszczona większa część dziedzictwa kulturowego i eksploatują surowce materialne i gospodarcze państwa do dnia dzisiejszego.
Po powstaniu Chin komunistycznych rząd w Pekinie bezskutecznie domagał się zwrotu Hongkongu twierdząc, że układy z XIX w były nie równoprawne. Gdy rozpadły się cesarskie Chiny, tereny te wydzierżawiono Wielkiej Brytanii na 99 lat. W 1898 r. pięciomilionowe miasto-państwo było oazą wysoko rozwiniętej gospodarki na wybrzeżu zacofanych Chin, stanowiącą drastyczny kontrast w stosunku do warunków panujących w głębi lądu. W marcu 1972 r. Pekin wystosował notę do Komitetu ONZ do spraw Dekolonizacji, domagając się włączenia Hongkongu do Chin (co nie przyniosło efektu). 19 XII 1984 r. pani Thatcher i premier Chin, Zhao Ziyang, podpisali układ o przekazaniu w 1997 r. Hongkongu Chinom. Warunkiem umowy stała się gwarancja Pekinu, że Hongkong utrzyma przez następne 50 lat status autonomiczny i gospodarkę rynkową.
W maju 1958 r. rozpoczęto realizację „trzech wielkich czerwonych sztandarów Mao Tse-tunga”: „wielkiego skoku”, budownictwa socjalnego i komun ludowych. Celem był szybki skoku gospodarki chińskiej do przodu, wytapiano żelazo w domach w prymitywnych piecach, masowo powstawały nieużyteczne stacje geologiczne (poszukiwanie i przemieszczanie surowców przez ludzi) – była to jedna wielka katastrofa, doprowadziła ona do głodu w Chinach w 1961 r (zmarło 19 mln ludzi). W 1960r. nastąpiła „zmiana priorytetów”, lecz było już za późno.
W 1966 r. wszczęta została "rewolucja kulturalna", przy pomocy której Mao Zedong chciał się pozbyć opozycji w partii. Organizując bunt hunwejbinów rozpoczął walkę z inteligencją, tradycyjną kulturą chińską, a także z religią. Okres ten zapoczątkował powstanie Czerwonych Khmerów – ekstremistycznego ugrupowania kambodżańskich komunistów. Rewolucja kulturalna spustoszyła Chiny, a zbuntowana młodzież została zesłana na wieś, co odcisnęło piętno na całym pokoleniu chińskiej inteligencji. Zakazano wesel, pogrzebów, puszczania latawców, kupowania perfum, futer czy okularów przeciwsłonecznych - uznawanych za przedmioty burżuazyjne. Dozwolone było tylko to, co było zgodne z gustem żony Mao - Ciang Cing. W 1967 r. przemoc osiągnęła szczyty, ok. 1 mln ofiar.
W 1969 r. stosunki ZSRR – ChRL weszły w stadium bezpośredniej konfrontacji. W styczniu 1969 r. doszło do krwawych starć między oddziałami radzieckimi i chińskimi nad rzeką Ussuri. W połowie 1971 r. administracja amerykańska zmieniła kurs polityki wobec ChRL. W Pekinie i Waszyngtonie zaczęto myśleć o normalizacji stosunków. W lipcu 1971 r. H. Kissinger złożył wizytę w Chinach, a w 1972 r. przebywał tam również prezydent R.Nixon. Kiedy w latach 70 Chiny wychodziły z międzynarodowej izolacji, w kierownictwie KPCh trwała zaciekła walka o władzę. Drugą postacią w państwie stał się Lin Biao, lecz kiedy za bardzo sięgał po władzę Mao postanowił go uciszyć. Miał miejsce tzw. pucz Lin Biao, zakończony jego ucieczką do ZSRR i katastrofą lotniczą nad Mongolią. Na X zjeździe KPCh w 1973 r. ujawniono, ze kandydatem do ewentualnej sukcesji po Mao będzie Wang Hongwen, jednocześnie w marcu 1973r Mao przywrócił Deng Xiaopinga na stanowisko wicepremiera.
Po śmierci Mao (9 września 1976) nastąpiła walka wewnątrz KPCh. Formalnym następcom, był Hua Guofeng, który objął stanowisko przewodniczącego KC KPCh oraz Komisji Spraw Wojskowych, a w 1977r przywrócono Dengowi stanowisko członka KC i Biura Politycznego. Nowe kierownictwo ChRL obrało politykę otwarcia na zachód oraz modernizacji gospodarki.Pod koniec lat 70 otwarcie chińskie zaczynało przynosić konkretne efekty w postaci umów handlowych z USA, Wielką Brytanią i innymi państwami zachodnimi W 1978 przyjęto nową konstytucję. Zaczęto walkę z tzw. bandą czworga (żoną Mao i grupą działaczy politycznych, zwolenników "rewolucji kulturalnej"), która kontynuowała linię Mao. W grudniu 1978 roku władzę przejęli reformatorzy, którym przewodził Deng Xiaoping. Aby ograniczyć wzrost populacji, w 1978 r. Deng Xiao-Ping ogłosił politykę kontroli urodzeń. Chińskie prawo pozwala na posiadanie tylko jednego dziecka mieszkańcom miast, zaś dwojga dzieci tym, którzy żyją na wsi (jeśli pierwsze dziecko jest dziewczynką). W połowie lutego 1979 roku Chiny zaatakowały Wietnam (wojna chińsko-wietnamska), który był w sojuszu z ZSRR. Wydawać się mogło, że stosunki radziecko-chińskie wiszą na włosku, jednak ZSRR jedynie ostrzegły Chiny przed wmieszaniem się w ten konflikt. W 1979 roku Chiny wymówiły dwustronny układ o przyjaźni i pomocy z ZSRR, co zaowocowało jeszcze bardziej chłodnymi stosunkami miedzy tymi krajami. W sierpniu 1982 r. rząd USA i ChRL podpisały porozumienia zapowiadające zmniejszenie dostaw amerykańskiego sprzętu wojskowego dla Tajwanu. W marcu 1983 r. Kreml przeprowadził rozmowy z kierownictwem chińskim, jednak nie nastąpił wyraźniejszy przełom w stosunkach wzajemnych.
XII Zjazd KPCh (1982) dokonał krytycznej oceny sytuacji i polityki Mao. Uchwalono nową konstytucję. Rozpoczęto budowę gospodarki rynkowej – w ChRL pojawiły się reklamy i specjalne strefy ekonomiczne. Chińscy studenci zaczęli wyjeżdżać za granicę, a cudzoziemcy przyjeżdżać do Chin. W latach 80. nastąpił renesans chińskiej kultury, dokonany przez pokolenie doświadczone przez rewolucję kulturalną. To wtedy narodziła się nowa literatura, symbolizowana przez Gao Xingjiana, laureata literackiego Nobla z 2000 r., a także nowe kino, które tworzyli tacy twórcy jak Zhang Yimou i Chen Kaige. Lata 80. to także narodziny kultury popularnej w ChRL. To wtedy narodził się chiński rock'n'roll (patrz: Cui Jian) i wybuchła moda na muzykę disco. Okres ten był przerwany przez reakcje partyjnego betonu, takie jak kampania przeciw zanieczyszczeniom duchowym (1983), czy przeciw hurtowej okcydentalizacji (1986).
Lata 80. przyniosły także rozkwit ruchu prodemokratycznego rozwijanego przez takich myślicieli jak Fang Lizhi. Jesień Ludów w Europie Wschodniej zradykalizowała postulaty reformatorów i przeraziła partyjny beton. Do starcia obu frakcji doszło wiosną 1989 r. na placu Tiananmen, gdzie trwała wielotygodniowa studencka manifestacja. Bezpośrednim bodźcem, który pobudził ich do zgromadzenia się na centralnym placu Pekinu był śmierć byłego Sekretarza Generalnego Komunistycznej Partii Chin Hu Yaobanga, który na przełomie 1986 i 87 r. został odsunięty od władzy za chęć wprowadzenia reform politycznych. Studenci postanowili uczcić jego pamięć. Manifestujący domagali się wolności słowa, demokracji, reform politycznych i ukrócenia panującej korupcji. Praktycznie nie było haseł bezpośrednio atakujących władzę KPCh. W tym samym czasie w kierownictwie KPCh narastał konflikt między zwolennikami dialogu z manifestującymi studentami, a zwolennikami rozwiązania siłowego. 19 maja 1989 r. w centralnych dzielnicach Pekinu wprowadzony został stan wojenny. 3 czerwca chińskie kierownictwo postanowiło urządzić studentom krwawą łaźnię.O drugiej w nocy z 3 na 4 czerwca 1989 r. na plac Tiananmen wjechały czołgi i transportery opancerzone sprowadzonej z dalekiej prowincji 27 armii. Jej żołnierze znajdowali się pod wpływem narkotyków. Ponadto przez wiele dni indoktrynowano ich, wtłaczając im do głowy przekonanie, że w stolicy rozgrywa się kierowana przez „imperialistów – białych diabłów” kontrrewolucja, którą trzeba wyrwać z korzeniami. Czołgi i transportery bojowe otoczyły studenckie koczowisko. Rozpoczęła się masakra. Studenci byli zabijani strzałami z broni maszynowej, zarzynani bagnetami i wreszcie, rozjeżdżani na miazgę przez czołgi. Chińskie władze nie podały nigdy prawdziwej liczby ofiar wydarzeń na placu Tiananmen. Początkowo twierdziły wręcz, że nikt ze studentów nie zginął. Nieoficjalne dane, jakie udało się uzyskać z dobrze poinformowanych kół wojskowych, mówią bowiem o 40 000 zabitych i 20 000 rozstrzelanych w ramach masowo przeprowadzanych po wydarzeniach na placu Niebiańskiego Spokoju egzekucji.
W początkach lat 90. trwało ochłodzenie, ale potem znów nastąpiła odwilż, która objęła życie gospodarcze i kulturalne. W ostatniej dekadzie XX wieku Chiny miały najszybciej rozwijającą się na świecie gospodarkę (wzrost w tempie ok. 9 proc. rocznie). Kraj – przede wszystkim jego nadmorska część na wschodzie i południu – przeszedł szybką modernizację. Zbudowano m.in. drugą po USA sieć dróg szybkiego ruchu, wprowadzono internet, telefonię komórkową. Dzięki handlowi zagranicznemu i inwestycjom zagranicznym szybko rozwijała się m.in. produkcja ubrań, sprzętu AGD, komputerowego oraz aut. W odniesieniu do krajowych przedsiębiorstw – wzorem Japonii i Korei Płd. – Chiny prowadziły jednak politykę protekcjonistyczną, wychodząc z założenia, że pozwoli to im nadrobić zaległości wobec zagranicznej konkurencji. W myśl tej polityki ograniczano w Chinach ściganie naruszeń m.in. praw autorskich i patentowych.
W sferze polityki w latach 90. wprowadzono m.in. demokratyczne wybory na najniższym lokalnym szczeblu władzy, chociaż zdaniem zagranicznych obserwatorów w wielu przypadkach są one fikcją, albo podlegają wpływom nomenklatury, przedsiębiorców, a także lokalnych rodów, które na prowincji odnawiają swoje podkopane przez komunizm wpływy.W wyniku wizyty Gorbaczowa w maju 1989 roku poprawiły się stosunki radziecko-chińskie. Rok później przybył do ZSRR Li Peng i podpisał umowę i wycofaniu ponad miliona żołnierzy z nad wspólnej granicy oraz układ o współpracy naukowej i gospodarczej. Wizyta Jianga Zemina w 1991 roku zakończyła się podpisaniem umowy regulującej niektóre kwestie graniczne . Dyplomacja chińska wychodziła z izolacji . W 1991 roku w czasie wizyty przedstawiciela japońskiego premier Chin oświadczył że jego kraj jest gotów przystąpić do układu o nie rozprzestrzenianiu broni atomowej. Mimo tego Pekin nadal sprzedawał coraz więcej broni za granicę. Dynamiczny rozwój chińskiej gospodarki spowodował, ze wiele krajów chciało zawrzeć kontrakty gospodarcze z Chinami i część z nich była nawet skłonna przymknąć oko na łamanie praw człowieka w Chinach. Również Rosja starała się nawiązać kontakty z Chinami. W 1992 roku do Pekinu przyjechał Jelcyn podpisując z premierem wiele porozumień gospodarczych i politycznych. W 1994 roku podpisano kolejne umowy techniczno-handlowo-wojskowe. Państwa zachodnioeuropejskie również dążyły do pozyskania kontraktów z Chinami. Francja w 1994 roku podpisała wiele porozumień handlowych min. Dot dostawy reaktorów do ośrodka nuklearnego. Stosunki amerykańsko-chińskie od czasu masakry na placu Tian’amnen znajdowały się w impasie. Dopiero w 1994 roku Clinton przedłużył Ichnim klauzulę najwyższego uprzywilejowania przechodząc do porządku dziennego nad naruszaniem praw człowieka w tym kraju. W założeniach amerykańskiej polityki zrezygnowano z priorytetu wartości a za równoważny cel uznano itneres. W 1996 r. Chiny formalnie zakazały tortur. 16 II 1998 dotychczasowy premier Li Peng został wybrany przewodniczącym parlamentu, przy sprzeciwie znacznej ilości deputowanych. Obciąża się go odpowiedzialnością za brutalne i tragiczne w skutkach stłumienie demonstracji na placu Tian'anmen oraz hamowanie reform ekonomicznych. Jednocześnie Jianga Zemina wybrano ponownie na prezydenta i najwyższego zwierzchnika sił zbrojnych. Jego zastępcą został Hu Jintao, uważany za "technokratycznego liberała". Nowym premierem został zwolennik reform gospodarczych Zhu Rongji. 2003 Hu Jintao objął urząd prezydenta. Komunistyczna Partia Chin nazywa obecnie panujący ustrój "socjalizmem o chińskich właściwościach" i od XIV zjazdu w 2003 r. pozwala m.in. biznesmenom na wstępowanie w swoje szeregi. Legitymacji takiemu postępowaniu nadaje "zasada trzech reprezentacji" Jiang Zemina.
W 2003 Chiny dotknęła epidemia nietypowego zapalenia płuc (SARS), która wywołała kryzys społeczny i odbiła się na stanie gospodarki państwa. Działania chińskiego rządu mające na celu zatajenie informacji na temat rozprzestrzeniania epidemii i skuteczności kwarantanny spotkały się z gwałtowną krytyką społeczności międzynarodowej. 2004 przeprowadzono zmiany w konstytucji, wprowadzając m.in. nienaruszalność własności prywatnej; zainicjowano też program gospodarczy zmierzający do podniesienia poziomu życia wsi w zaniedbanych regionach. Wciąż ogromna skala naruszeń praw człowieka oraz ustawa antysecesyjną, która zapowiada podjęcie działań zbrojnych w przypadku ogłoszenia niepodległości przez Tajwan, stanowiły główne powody utrzymania w 2005 embarga na broń dla Chin w sierpniu 2005 wprowadzono nowelizację ustawy o ochronie praw kobiet, w której oficjalnie zakazano molestowania seksualnego. Październik 2005 Chiny wystrzeliły drugi załogowy statek kosmiczny. W listopadzie 2005 Chiny po raz pierwszy wpuściły sprawozdawcę generalnego ONZ ds. tortur - wg jego raportu tortury są w Chinach wciąż obecne, choć już na mniejszą skalę.W marcu 2006 oficjalne weszło rozporządzenie zakazujące handlu organami ludzkimi.
Na przełomie XX i XXI wieku znacznie powiększył się katalog wolności obywatelskich w Chinach, posunęła się również deideologizacją życia społecznego – od totalitaryzmu do autorytaryzmu. Zlikwidowano system kartek zakupowych, a obywatele mogą swobodnie podróżować po kraju, co wywołało największą migrację w historii ludzkości – ze wsi do miast przeniosło się 140 mln obywateli. Z jego powodu zreformowano system rejestracji (tzw. hukou), który przywiązywał obywatela do miejsca zameldowania i utrudniał mu podejmowanie pracy. Mimo to, migranci w miastach z powodu luk w przepisach nadal pozostają obywatelami drugiej kategorii. Rośnie także liczba zagranicznych podróży Chińczyków, którzy w USA i Europie Zachodniej stanowią najliczniejszą grupę zagranicznych studentów.
Na początku XXI w. uwidoczniła się ogromna luka w dochodach i rozwoju między bogatym Wschodem i zbiedniałym Zachodem. Zdaniem socjologów, może ona w przyszłości prowadzić do napięć społecznych. Partia komunistyczna nadal stara się nie dopuścić do powstania jakiejkolwiek opozycji. Dlatego, obok względnej swobody życia gospodarczego, naukowego i kulturalnego, Chiny wprowadzają cenzurę mediów, w tym – internetu.
Od roku 1955, kiedy to nawiązano stosunki dyplomatyczne między pierwszymi niepodległymi państwami afrykańskimi a Chinami, polityka ChRL przeszła pewną transformację – od silnie popierającej rewolucyjne zmiany (maoizm) do nastawionej przede wszystkim na współprace handlową i inwestycyjną. 12-24 kwietnia 1955 roku konferencja w Bandung (Indonezja) rozpoczęła międzynarodową kampanię na rzecz solidarności afro-azjatyckiej, podkreślając fakt, iż i Chiny i Afryka są regionami rozwijającymi się. Pierwszym krokiem umożliwiającym nawiązanie kontaktów było otworzenie przez Pekin Ambasady w Egipcie – placówki na cały kontynent. 15 stycznia 1964 roku, wkrótce po wizytach w 10 państwach afrykańskich, chiński premier Czou En-laj sformułował na konferencji w Ghanie 5 zasad, na których Chiny miały się opierać kształtując politykę wobec Krajów Trzeciego Świata aż do 1980 roku. Wymienił:
1. pomoc w zmaganiach z imperializmem,
2. unikanie szeregowania Afrykańczyków,
3. praca nad osiągnięciem solidarności i jedności narodów,
4. dążenie do rozwiązywania konfliktów w drodze pokojowych konsultacji,
5. zachowanie suwerenności wszystkich krajów Czarnego Kontynentu.
Od początku lat 80 chińskie firmy zainwestowały ponad 310 mln. USD w 11 państwach na Czarnym Kontynencie. Powyżej 2 000 projektów dotyczących inżynierii i siły roboczej zostało zakończonych w ok. 40 krajach. Więcej niż 200 azjatyckich przedsiębiorstw aktywnie działa na tym rynku. Zimnowojenny styl dwustronnych powiązań polegający na dostarczaniu pomocy żywnościowej i udzielaniu tanich kredytów przestawiono na handel, inwestycje i tworzenie spółek joint ventures. Potencjał rynku afrykańskiego i zasobność kontynentu w surowce naturalne zostały dostrzeżone i wciąż są skrupulatnie wykorzystywane. W 1996 roku Jiang Zemin odwiedził 6 krajów afrykańskich i podpisał 23 techniczne i gospodarcze porozumienia. Miały one wzmocnić pierwszą chińską politykę zagraniczną. W przemówieniu na forum Organizacji Jedności Afrykańskiej (obecnie Unia Afrykańska) wymienił nowe cele tejże polityki: 1. promowanie wiernej przyjaźni i solidarności,
2. powstrzymywanie się od ingerowania w wewnętrzne sprawy krajów afrykańskich,
3. dążenia do wzajemnego rozwoju bazującego na wspólnych korzyściach,
4. wzmożona współpraca na arenie międzynarodowej,
5. budowanie pokoju w skali globalnej.
Chiny zabiegały o utrzymywanie bliskich stosunków politycznych co objawiło się licznymi wizytami przedstawicieli najwyższego szczebla, m.in. premiera Zhu Rongji czy vice-prezydenta Hu Jintao. Z drugiej strony, od 1997 roku ponad 40 władców afrykańskich i szefów rządów odwiedziło Chiny. Rozpoczęto prowadzenie wielu wymian między partiami politycznymi i przedstawicielami parlamentów. Odbyły się liczne dwu i wielostronne rozmowy. Jednym z ich efektów było zorganizowanie Forum Ministrów w 2000 roku.Państwo Środka dobrze się czuje w roli przyjaciela pomagającego zależnemu politycznie i ekonomicznie kontynentowi (głównie Republice Środkowoafrykańskiej, Erytrei, Ugandzie). Pozycja Afryki jest w kontaktach z Chinami pozycją podrzędną. Chiny zaoferowały Afryce udzielanie wskazówek w drodze do uzdrowienia ich gospodarki, umorzyły jej długi, uczestniczyły w misjach pokojowych w Liberii. Jednak ich zaangażowanie w kryzysie sudańskim po stronie militarnego reżimu przeczy chęci pomocy przy wychodzeniu z odosobnienia gospodarczego. Ponadto bliskie kontakty Pekinu z innymi afrykańskimi reżimami, które charakteryzują się naruszaniem praw człowieka – takimi jak Zimbabwe i Algieria – nie sprzyjają interesom demokratycznych społeczeństw w Afryce
Zobacz też: tianxia.
[edytuj] Historia rozszerzona wg chińskiej periodyzacji
Poniższe zestawienie zawiera w ujęciu chronologicznym najbardziej istotne wydarzenia z dziejów Chin w okresie ok. 2205 p.n.e. – 2000)
Pierwsze dynastie (do 221 p.n.e.)
- dynastia Xia (2100-1600 p.n.e.)
- dynastia Shang (1600-1100 p.n.e.)
- dynastia Zhou (1100-221 p.n.e.)
- zachodnia dynastia Zhou (1100-771 p.n.e.)
- wschodnia dynastia Zhou (770-256 p.n.e.)
- Okres Wiosen i Jesieni (770-476 p.n.e.), patrz też Konfucjanizm (od V wieku p.n.e.)
- Okres Walczących Królestw (475-221 p.n.e.)
Cesarstwo Chińskie
- dynastia Qin (221-207 p.n.e.)
- dynastia Han (206 p.n.e.-220)
- zachodnia dynastia Han (206 p.n.e.-24)
- dynastia Xin (8-23)
- wschodnia dynastia Han (25-220)
- zachodnia dynastia Han (206 p.n.e.-24)
- Epoka Trzech Królestw (220-280)
- królestwo Wei (220-260)
- królestwo Shu Han (221-263)
- królestwo Wu (222-280)
- dynastia Jin (265-420)
- zachodnia dynastia Jin (265-316)
- wschodnia dynastia Jin (317-420)
- dynastie Południowe i Północne (420-589)
- dynastie Południowe
- dynastia Song (420-479)
- dynastia Qi (479-502)
- dynastia Liang (502-557)
- dynastia Chen (557-589)
- dynastie Północne
- północna dynastia Wei (386-534)
- wschodnia dynastia Wei (534-550)
- północna dynastia Qi (550-577)
- zachodnia dynastia Wei (535-556)
- północna dynastia Zhou (557-581)
- dynastie Południowe
- dynastia Sui (581-618)
- dynastia Tang (618-907)
- Pięć Dynastii i Dziesięć Królestw (907-960)
- późniejsza dynastia Liang (907-923)
- późniejsza dynastia Tang (923-936)
- późniejsza dynastia Jin (936-946)
- późniejsza dynastia Han (947-950)
- późniejsza dynastia Zhou (951-960)
- dynastia Song (960-1279)
- północna dynastia Song (960-1127)
- południowa dynastia Song (1127-1279)
- dynastia Liao (Państwo Kitanów) (916-1125)
- dynastia Jin (Państwo Dżurdżenów) (1115-1234)
- dynastia Yuan (Mongolska) (1279-1368)
- dynastia Ming (1368-1644)
- dynastia Qing (Mandżurska) (1644-1911)
- I wojna opiumowa (1839-1842)
- powstanie tajpingów (1851-1864)
- II wojna opiumowa (1856-1860)
- reformy dynastii Qing (1864-1872)
- wojny z Japonią, Francją i W. Brytanią (1872-1897)
- powstanie bokserów (1897-1900)
- ostatni cesarz chiński dynastii Qing (Henry Aisin Gioro Puyi) (1906-1967)
- Republika Chińska (1912-1924)
- Kuomintang (1912- )
- wojna domowa, agresja japońska (1924-1941)
- Długi Marsz
- II wojna światowa, wojna ludowowyzwoleńcza (1941-1949)
- Republika Chińska na Tajwanie (1949- )
- Chińska Republika Ludowa (1949- )
- Wielki Skok Naprzód (1958)
- podbicie Tybetu (1959)
- rewolucja kulturalna (1966-1976)
- Trzecie Plenum KC KPCh (grudzień 1978)
- masakra na placu Tian'anmen (4 czerwca 1989)
- przyłączenie Hongkongu (1997) i Makao (1999)
- przemiany w Chinach na przełomie XX i XXI wieku (1990- )
[edytuj] Bibliografia
- Periodyzacja chińska na podst. A Chinese-English Dictionary, pod red. Wei Dongya, Foreign Language Teaching And Research Press, Pekin, 1995.
Historia po Drugiej Wojnie Światowej napisana na podstawie:
- J. Kukułka, „Historia współczesna stosunków międzynarodowych 1945-2000” Wyd. Nauk. Scholar, Warszawa 2003
- W.Roszkowski, "Półwiecze. Historia polityczna świata po 1945 r"; PWN Warszawa 2001
- K. Kubiak, Wojny, konflikty zbrojne i punkty zapalne na świecie. Informator 2005, Wyd. Trio, Warszawa 2005
[edytuj] Zobacz też
Abchazja • Afganistan • Armenia • Arabia Saudyjska • Azerbejdżan • Bahrajn • Bangladesz • Bhutan • Birma • Brunei • Chiny • Cypr • Filipiny • Gruzja • Indie • Indonezja • Irak • Iran • Izrael • Japonia • Jemen • Jordania • Kambodża • Katar • Kazachstan • Kirgistan • Korea Południowa • Korea Północna • Kuwejt • Laos • Liban • Malediwy • Malezja • Mongolia • Nepal • Oman • Pakistan • Rosja • Singapur • Sri Lanka • Syria • Tadżykistan • Tajlandia • Tajwan • Timor Wschodni • Turcja • Turkmenistan • Uzbekistan • Wietnam • Zjednoczone Emiraty Arabskie
