Jan Stanisław Jabłonowski (kanclerz)

Jan Stanisław Jabłonowski
Jan Stanisław Jabłonowski
Prus III
Data urodzenia	1669
Data śmierci	28 kwietnia 1731
Miejsce śmierci	Lwów
Rodzina	Jabłonowscy
Rodzice	Stanisław Jan Jabłonowski Marianna Kazanowska
Małżeństwo	Joanna Maria Béthune

Jan Stanisław Jabłonowski herbu Prus III (ur. 1669, zm. 28 kwietnia 1731 we Lwowie) – kanclerz wielki koronny od 1706, chorąży wielki koronny od 1687, wojewoda ruski od 1697 i wołyński, pisarz polityczny i poeta. Kawaler (hiszpańskiego) orderu Złotego Runa.

Spis treści 1 Rodzina 2 Działalność 3 Twórczość 4 W Literaturze 5 Linki zewnętrzne

Był synem wojewody ruskiego Stanisława Jana Jabłonowskiego i Marianny z Kazanowskich herbu Grzymała. Ozenił się z Joanną Marią de Béthune, córką Franciszka Gastona de Béthune, siostrzenicą królowej Marii Kazimiery. U schyłku XVII wieku należał do najbliższego otoczenia króla Jana III Sobieskiego.

Został wychowany przez jezuitów we Lwowie i w Pradze. Po studiach w latach 1685-87 wyjechał razem z bratem w podróż po Europie Zachodniej. Najdłużej przebywali w Paryżu, gdzie w 1686 ogłosili rozprawę matematyczną. W 1687 został chorążym wielkim koronnym; w 1693 r. wojewodą wołyńskim, a w 1697 r. ruskim. W latach 1706-1709 kanclerz wielki koronny.

W latach 80. i 90. przy boku ojca brał udział w wojnach z Turcją i Tatarami.

W czasie wojny północnej był wysuwany do tronu w 1704 r., po detronizacji Augusta II. Stanisław Leszczyński mianował go kanclerzem wielkim koronnym (lata 1706-1709).

Przebywał ponad rok w Saksonii, dłuższy czas w Wielkopolsce i na Litwie. W walkach o tron między Augustem II Mocnym, a Stanisławem Leszczyńskim wystąpił początkowo po stronie Augusta, lecz już w roku 1706, po detronizacji Augusta II, przechodzi do obozu Stanisława Leszczyńskiego, który mianował go kanclerzem wielkim koronnym (lata 1706-1709).

Przebywał ponad rok w Saksonii, dłuższy czas w Wielkopolsce i na Litwie. Po upadku Leszczyńskiego, nadal prowadził akcję na rzecz jego, albo Franciszka Rakoczego - jako kandydata do tronu polskiego.

W 1713 przygotowywał spisek detronizacyjny Augusta II. Przy pomocy interwencji Turcji i Tatarów zamierzał przywrócić władzę króla Stanisława Leszczyńskiego. 7 sierpnia 1713 został aresztowany i osadzony w saskiej twierdzy Königstein, gdzie przebywał do 1716. Sejm Niemy, który miał miejsce w (1717) roku przywrócił mu wolność i urzędy, lecz on wycofał się zupełnie z życia politycznego i oddał się praktykom religijnym i literaturze dewocyjnej. Okres ten okazał się bardzo płodny dla niego jako dla literata. Jednak po upływie pewnego czasu pozostawał w kręgu dworu Augusta II, nie przerywając swoich kontaktów z Stanisławem Leszczyńskim.

Był pisarzem politycznym i religijnym oraz przeciwnikiem Augusta II Mocnego. Do jego szerzej znanych utworów należą Skrupuł bez skrupułu (1730, piąte wyd. 1779, przedruk. 1858), uważany za prekursorski względem myśli politycznej oświeceniowej oraz Ezop nowy polski (1731, wyd. trzecie 1767), zawierający w sobie zbiór bajek pt. Sto i oko bajek, dość popularny w XVIII wieku (wyd. 1731). Sparafrazował też Telemacha (1726) Fenelon'a. Pozostawił po sobie dwa rękopiśmienne pamiętniki. Pierwszy to Pamiętnik (wyd. przez Bielowskiego w 1862) bliżej kreślący obraz stosunków politycznych po śmierci Jana III Sobieskiego i w początkach rządów Augusta II. Pozostał po nim prywatny diariusz, wydany w połowie XIX wieku jako Dziennik (wyd. przez Chomętowskiego w 1865). Jego druga częśc, niewydana, a obejmująca lata 1718-1725, spoczywa w zbiorach Biblioteki Narodowej. Przypisuje mu się także diariusz wydarzeń, związanych z elekcją Augusta II. Pośród pisarzy polskich XVIII wieku lokuje się Jabłonowski z wielu względów na pograniczu schyłkowego baroku i oświecenia.

Jan Stanisław Jabłonowski wsystępuje, jako zatroskany o losy ojczyzny filozof, w powieści Józefa Ignacego Kraszewskiego, pod tytułem Za Sasów

• Jan Stanisław Jabłonowski Skrupuł bez skrupułu w Polsce, albo Oświecenie grzechów narodowi naszemu polskiemu zwyczajniejszych, a za grzechy nie mianych : traktat po prostu grzechy roztrząsający, na rozdziały podzielony przez pewnego Polaka temiż grzechami grzesznego, ale żałującego, na poprawę swoję i ludzką podany

Poprzednik Marek Matczyński

wojewoda ruski 1697 - 1731

Następca August Aleksander Czartoryski